Wojna narracji. Jak propaganda Kremla sprzedaje światu „nazistowską Ukrainę”

Czołgi niszczą miasta, rakiety burzą bloki, ale propaganda niszczy coś znacznie trudniejszego do odbudowania – prawdę. Wojna Rosji przeciwko Ukrainie od pierwszych dni nie była wyłącznie konfliktem militarnym. To także starcie opowieści o świecie, walka o interpretację rzeczywistości i o to, kto narzuci swoją narrację milionom ludzi. Kreml doskonale rozumie, że zanim padnie pierwszy strzał, trzeba przygotować grunt w świadomości społeczeństwa. I właśnie dlatego pojawiło się słowo-klucz, które powtarzane jest od początku inwazji: „nazizm”.

To nie przypadek. To nie spontaniczna retoryka. To strategia.

W rosyjskiej tożsamości historycznej zwycięstwo nad hitlerowskimi Niemcami jest fundamentem narodowej dumy. „Wielka Wojna Ojczyźniana” to symbol poświęcenia, jedności i moralnej racji. Jeśli przeciwnika nazwie się nazistą, wojna przestaje być agresją, a zaczyna być rzekomą misją ratunkową. Tak działa propaganda – nie tworzy faktów, lecz tworzy emocje.

Nazizm jako narzędzie psychologiczne

Propaganda nie potrzebuje prawdy. Potrzebuje skuteczności. Słowo „nazista” wywołuje natychmiastowe skojarzenia: zagrożenie, zło absolutne, konieczność walki. Kreml wykorzystuje ten mechanizm, aby stworzyć prostą i zrozumiałą dla mas opowieść: my jesteśmy wyzwolicielami, oni są faszystami.

Gdy przeciwnik zostaje zdehumanizowany, znika przestrzeń do dialogu. Pozostaje tylko konflikt. Demonizacja przeciwnika to jedna z najstarszych technik propagandowych, stosowana od dziesięcioleci w różnych częściach świata. Różni się tylko kontekst. Mechanizm pozostaje ten sam.

Narracja o „nazistowskiej Ukrainie” jest więc nie tyle opisem rzeczywistości, ile narzędziem mobilizacji. Powtarzana w telewizji, w przemówieniach polityków, w programach publicystycznych i w przekazach edukacyjnych, z czasem zaczyna być postrzegana jako fakt.

Rzeczywistość, która nie pasuje do propagandy

Gdy zestawi się propagandową narrację z faktami, pojawia się poważna sprzeczność. Ukraina jest państwem demokratycznym, posiadającym system wielopartyjny, wolne wybory i społeczeństwo obywatelskie. Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski jest pochodzenia żydowskiego, a jego rodzina ucierpiała podczas Holokaustu. Ten fakt sam w sobie podważa tezę o „nazistowskim państwie”.

Oczywiście, Ukraina – jak każde państwo – posiada środowiska nacjonalistyczne. Jednak propaganda Kremla celowo wyolbrzymia ich znaczenie, przedstawiając marginalne grupy jako rzekomy fundament państwa. To manipulacja polegająca na zamianie wyjątku w regułę.

Ten mechanizm nie jest nowy. Historia wielokrotnie pokazała, że propaganda często buduje obraz rzeczywistości nie na podstawie faktów, lecz na podstawie wygodnej narracji.

Wojna informacyjna jako strategiczna broń

Współczesne konflikty coraz rzadziej rozstrzygają się wyłącznie na polu bitwy. Równie ważna jest kontrola informacji. Wojna informacyjna nie wymaga czołgów, nie generuje ruin, ale potrafi zmienić sposób myślenia milionów ludzi. To broń tania, skuteczna i długofalowa.

Jej cele są jasne. Po pierwsze, mobilizacja własnego społeczeństwa. Wojna przedstawiana jest nie jako agresja, lecz jako obrona przed zagrożeniem. Po drugie, demonizacja przeciwnika na arenie międzynarodowej. Jeśli część świata zacznie postrzegać Ukrainę jako państwo ekstremistów, łatwiej osłabić dla niej wsparcie. Po trzecie, osłabienie morale przeciwnika poprzez podważanie jego tożsamości i legitymacji państwowej.

W tej wojnie nie chodzi o to, aby wszyscy uwierzyli. Wystarczy, że część zacznie wątpić.

Media jako narzędzie budowania rzeczywistości

W systemach autorytarnych media nie służą informowaniu, lecz kształtowaniu percepcji. Rosyjskie media państwowe od lat budują spójny obraz świata, w którym Ukraina przedstawiana jest jako kraj chaosu, ekstremizmu i zagrożenia dla Rosji. To nie pojedyncze komunikaty, lecz długotrwały proces komunikacyjny.

Propaganda działa poprzez powtarzalność. Gdy ta sama narracja pojawia się w wiadomościach, programach publicystycznych, wypowiedziach ekspertów i w kulturze popularnej, zaczyna być postrzegana jako rzeczywistość. Nie dlatego, że jest prawdziwa, lecz dlatego, że jest wszechobecna.

Język, który zmienia percepcję wojny

Propaganda nie tylko opisuje rzeczywistość – ona ją redefiniuje. Wojna staje się „operacją specjalną”. Inwazja staje się „denazyfikacją”. Bombardowania stają się „ochroną ludności”. Zmiana słów zmienia sposób postrzegania wydarzeń.

Kontrola języka to kontrola myślenia. Jeśli społeczeństwo przestaje nazywać wojnę wojną, przestaje ją postrzegać jako tragedię.

Dlaczego propaganda wciąż działa

W epoce internetu i globalnego dostępu do informacji mogłoby się wydawać, że propaganda traci znaczenie. Nic bardziej mylnego. Propaganda nie musi być prawdziwa, musi być przekonująca. Trafia w emocje, lęki i uprzedzenia. Oferuje proste odpowiedzi na skomplikowane pytania. A ludzie często wybierają narrację, która potwierdza ich przekonania, zamiast tej, która je kwestionuje.

To właśnie dlatego propaganda wciąż znajduje odbiorców.

Wojna narracji po zakończeniu wojny

Konflikty militarne kiedyś się kończą. Wojny informacyjne trwają znacznie dłużej. Propaganda pozostawia ślad w świadomości społeczeństw, buduje podziały i tworzy alternatywne wersje rzeczywistości. Odbudowa zniszczonych miast może potrwać lata. Odbudowa zaufania do prawdy – znacznie dłużej.

Wojna Rosji z Ukrainą to nie tylko starcie armii. To starcie opowieści o świecie. Jedna opiera się na doświadczeniu narodu walczącego o przetrwanie. Druga na narracji, która ma usprawiedliwić agresję.

I być może najważniejsze pytanie tej wojny nie dotyczy tego, kto wygra militarnie, lecz która narracja przetrwa w świadomości ludzi. Bo historia pokazuje, że to właśnie narracje kształtują przyszłość.